Tiele-dag 2018: Gebruikerssporen in handschriften, gedrukte werken en op het web

En alles wat je naliet was een stapel oude boeken
En daarmee zit ik nu al jaren opgescheept
Ik sla er af en toe één open om er sporen in te zoeken
Soms is een zin door jou met potlood onderstreept.

Het lied ‘Streepjescode’ van Kees Torn vertelt over een zoon die boeken van zijn overleden vader erft. De vader liet daarin zijn sporen achter; streepjes onder zinnen die hij misschien belangrijk, bekoorlijk of bijzonder vond. Hoewel er geen uitleg bij de onderstreepte zinnen staat geschreven, schetsen de gebruikerssporen van Vader zijn portret. ‘Het is toch niet ondenkbaar,’ hoopt Zoon, ‘dat ik via die methode alsnog iets over wie je was te weten kom.’

Gebruikerssporen zoals die van Vader zijn van alle tijden, zeker als het om teksten gaat die door velen werden gelezen. Rond dit soort sporenin handschriften, gedrukte werken en op het web draaide de Tiele-dag 2018. Het toevoegen van aantekeningen en symbolen om andere lezers te informeren begon al vroeg. Irene van Renswoude, onderzoekster aan het Huygens Instituut, legde tijdens haar lezing uit wat symbolen zoals de  obulus  (†) en  asteriscus  (*) betekenden en hoe zij bijvoorbeeld werden gebruikt om lezers voor de inhoud van teksten te waarschuwen. Naast symbolen werd ook aan de hand van tekst in de marges advies gegeven. Zo schreef een gebruiker van het negende-eeuwse handschrift lat. 2166 (Parijs, BNF) over een tekst van Faustus de Riez: ‘Dit moet voorzichtig worden gelezen en zeer zorgvuldig worden heroverwogen’.


Gebruikerssporen kunnen dus aangeven hoe een tekst werd ontvangen. In andere gevallen schetsen ze een beeld van de eigendomsgeschiedenis van een boek. Marieke van Delft, conservator oude drukken in de Koninklijke Bibliotheek, en haar stagiaires Gerline Sonneveld en Lotte Paulides plaatsten hun lezing in de context van de Material Evidence in Incunabula database. Hierin zijn talloze gegevens opgenomen die de herkomst van een incunabel, een vroeg gedrukt werk, kunnen verduidelijken. Bezittersaantekeningen, ex libri, stempels en andere toevoegingen maken het mogelijk vroege of juist recente eigenaren te achterhalen, waardoor de omzwervingen van incunabelen op de kaart vastgelegd kunnen worden.

Dat boeken door verkoop van persoonlijke bibliotheken op verschillende plaatsen terecht kunnen komen, bleek ook uit de lezing van Ad Leerintveld. Als oud-conservator moderne drukken in de Koninklijke Bibliotheek verrichte hij al veel onderzoek naar de boeken van Constantijn Huygens. Huygens bezat een substantiële bibliotheek. Om deze boeken als zijn eigendom aan te duiden, schreef hij zijn motto, ‘Constanter’, op de schutbladen. Nog lang niet alle boeken uit Huygens’ verloren bibliotheek zijn teruggevonden. Mocht u thuis een oud werk met ‘Constanter’ op het schutblad aantreffen, dan kunt u contact opnemen met Ad Leerintveld (zie: ‘lees meer’).

Gebruikerssporen zijn van alle tijden, dat blijkt temeer uit de tentoonstelling ‘De Lezer aan het Woord’ die nog tot 24 mei te zien is in de Athenaeumbibliotheek in Deventer. Conservator Suzan Folkerts vertelde tijdens de Tiele-dag over het ontstaan van de bibliotheek en zijn collectie. De Deventer boeken staan vol aantekeningen, zoals boodschappenlijstjes en kasboekjes, en geven een prachtig inkijkje in het leven van alledag. Gecensureerd werd er ook, zo blijkt uit boeken met uitgescheurde pagina’s en zwartgemaakte passages. Zo zijn meningen, overtuigingen en bezigheden van mensen die eeuwen geleden leefden bewaard gebleven.

Waar men vroeger wellicht niet lang bij het achterlaten van dit soort persoonlijke krabbels stilstond, maakt men zich tegenwoordig wel zorgen over gebruikerssporen. In het digitale tijdperk, waarin bijna iedereen actief is op internet en social media, wordt dit soort sporen namelijk opgeslagen en mogelijk voor onbekende doeleinden gebruikt. Kees Teszelszky, conservator digitale collecties in de Koninklijke Bibliotheek, haalde tijdens zijn lezing het recente voorbeeld van databedrijf Cambridge Analytica aan. Het bedrijf beïnvloedde mogelijk de verkiezingen in de Verenigde Staten door zonder toestemming de persoonlijke gegevens van miljoenen Facebookgebruikers te verwerken in kiezersprofielen. Een belangrijke les is dat alles op het web kan worden opgeslagen. De promotie van papieren boeken is daarom zo gek nog niet. Wat iemand op papier leest, kan niet worden getraceerd. Mits die papieren boeken niet in webwinkels worden gekocht, uiteraard.

De Tiele-dag 2018 werd feestelijk afgesloten met de uitreiking van de Tiele-scriptieprijs 2017. Winnaar Alex Alsemgeest verdiende de prijs met zijn scriptie Dutch connections in Swedish collections. A material approach to the Dutch-Swedish booktrade. Aan de hand van vijf Zweedse boekcollecties; die van Carl Gustaf Wrangel (1613-1676), Erik Brahe (1722-1756), Carl Fredrik Muhrbeck (1737-1796), Charles De Geer (1720-1778) en Peter Jonas Bergius (1730-1790), schetst hij de relaties tussen Zweden en Nederland in de zeventiende en achttiende eeuw. Aan de Tiele-scriptieprijs is een door de Taalunie gesponsord bedrag van 1000 euro verbonden. Daarnaast kan de winnaar aanspraak maken op subsidie voor een boekpublicatie vanuit het Frederik Mullerfonds.

Na afloop van het middagprogramma werd tijdens de borrel het thema ‘gebruikerssporen’ veelvuldig aangehaald. Bezoekers waren nieuwsgierig naar sporen in hun eigen boekenkast. Hebt u zelf al eens stilgestaan bij aantekeningen, onderstrepingen en tekeningetjes in uw eigen boeken? Welke onbewuste boodschappen hebben voorgaande lezers daarin achtergelaten? U zou het eigenlijk eens moeten opzoeken, want wie weet wat deze streepjescodes u kunnen vertellen.  

Lees meer:

Irene van Renswoude, ‘The Censor’s Rod: Textual Criticism, Judgment, and Canon Formation in Late Antiquity and the Early Middle Ages’, in: M. Teeuwen en I. van Renswoude, The Annotated Book in the Early Middle Ages. Practices in Reading and Writing (2018), pp. 555-595.

Material Evidence in Incunabula (MEI) https://www.cerl.org/resources/mei/search_mei

‘Constanter’. Books from the Library of Constantijn Huygens https://www.leidenuniv.nl/fsw/verduin/constanter/

De Athenaeumbibliotheek te Deventer https://www.obdeventer.nl/nieuws/2061-start-expositie-de-lezer-aan-het-woord-2